با اینکه ایران دارای آنومالی بوده و وجود عناصر نادر خاکی در مطالعات زمینشناسی گزارش شده اما هنوز در شمار کشورهای دارای ذخایر بزرگ و تولیدکننده تجاری در مقیاس جهانی قرار ندارد. بهاین ترتیب فاصله میان ظرفیتها و تبدیل آن بهذخیره اقتصادی و صنعت تجاری همچنان قابل توجه است.
در سالهای اخیر عناصر نادر خاکی از یک موضوع صرفا زمینشناسی بهیکی از مولفههای مهم امنیت اقتصادی تبدیل شده است. عناصر نادر خاکی شامل ۱۷عنصر متشکل از ۱۵عنصر لانتانیدی بههمراه اسکاندیم و ایتریم است که هر یک ارزش اقتصادی متفآگوستی داشته و عواملی مانند نوع عنصر، نسبت عناصر سبک و سنگین، میزان نئودیمیم و پراسئودیمیم، قابلیت بازیابی و امکان تولید محصول با خلوص بالا در اهمیت اقتصادی آنها نقش دارد.
باتوجه بهاینکه ایران از زیرساختهای قابلتوجهی در صنایع فولاد، مس، آلومینیوم، شیشه، سرامیک و صنایع شیمیایی برخوردار است توسعه فناوری، فرآوری و جدایش میتواند زمینه بازیابی این عناصر را فراهم کند. در این مسیر بازیابی عناصر نادر خاکی از معادن موجود، کنسانترهها و باطلههای معدنی میتواند مورد توجه قرار گیرد. کارشناسان باور دارند که سیاست ایران در حوزه عناصر نادر خاکی باید به سهدسته توسعه اکتشاف و پژوهش، شناسایی منابع اقتصادی و توسعه فناوری استحصال و ایجاد زنجیره ارزش از اکتشاف تا تولید اکسید، فلز، آلیاژ و در صورت توجیه اقتصادی آهنرباهای دائم تقسیم شود اما نخستین نیاز کشور در این عرصه ایجاد یک برنامه جامع برای تبدیل اطلاعات پراکنده زمینشناسی و ژئوشیمیایی بهمنابع معدنی قابل ارزیابی و سپس ذخایر اقتصادی است.
لازم بهذکر است که ایران اگرچه هنوز بهذخایر اثباتشده و تولید تجاری این عناصر نرسیده اما شواهد اکتشافی از ظرفیتی حکایت دارد که با توسعه اکتشاف، فناوری فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش میتواند بهیک مزیت راهبردی برای کشور تبدیل شود.
پتانسیلهای ایران
رییس هیاتمدیره شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران با بررسی جایگاه عناصر نادر خاکی در اقتصاد و فناوری جهان تاکید کرد: ایران اگرچه هنوز در شمار تولیدکنندگان تجاری و بزرگ این عناصر قرار ندارد اما شواهد زمینشناسی و ژئوشیمیایی موجود، بهویژه در پهنه بافق–ساغند از ظرفیت قابل توجه اکتشافی کشور حکایت دارد؛ ظرفیتی که برای تبدیل شدن بهمزیت راهبردی نیازمند برنامهای ملی از اکتشاف تا فرآوری و تولید محصولات با ارزشافزوده است.
علیرضا شهیدی در این خصوص گفت: اهمیت جهانی عناصر نادر خاکی عمدتا بهکاربرد آنها در فناوریهای پیشرفته بازمیگردد. آهنرباهای دائم NdFeB که بر پایه نئودیمیم و پراسئودیمیم تولید میشوند در خودروهای برقی، توربینهای بادی، موتورهای صنعتی، رباتیک، پهپادها، تجهیزات الکترونیکی و سامانههای دفاعی کاربرد دارند.
او تصریح داشت: تمرکز بالای زنجیره تامین عناصر نادر خاکی اهمیت ژئوپلیتیکی این مواد را افزایش داده است. در سال۲۰۲۴ چین حدود ۶۰درصد تولید معدنی عناصر نادر خاکی مورد استفاده در آهنرباها و حدود ۹۱درصد ظرفیت پالایش آنها را در اختیار داشت و سهم این کشور از تولید آهنرباهای دائم سینترشده بهحدود ۹۴درصد رسید. محدودیتهای صادراتی چین در سال۲۰۲۵ نیز نشان داد وابستگی شدید صنایع بهتعداد محدودی تامینکننده میتواند بهسرعت بهیک ریسک اقتصادی و صنعتی تبدیل شود.
هنوز در شمار تولیدکنندههای تجاری نیستیم
شهیدی با اشاره بهوضعیت ایران تصریح کرد: وجود عناصر نادر خاکی در کشور در مطالعات زمینشناسی، کانیشناسی و ژئوشیمیایی متعددی گزارش شده اما ایران هنوز در شمار کشورهای دارای ذخایر بزرگ و تولیدکننده تجاری REE در مقیاس جهانی قرار ندارد. بهبیان دیگر کشور دارای رخداد، آنومالی و پتانسیل اکتشافی است اما فاصله میان این ظرفیت و تبدیل آن بهذخیره اقتصادی و صنعت تجاری همچنان قابل توجه است.
او بهعنوان مثال گفت: یکی از مهمترین شواهد در پهنه متالوژنی بافق–ساغند دیده میشود. کانسارهای آهن–آپاتیت این منطقه دارای کانیهایی مانند آپاتیت، مونازیت و زنوتیم هستند که میتوانند حامل عناصر نادر خاکی باشند. مطالعات ژئوشیمیایی کانسار لکسیاه بافق نیز ارتباط REE با فسفات و حضور کانیهای حامل این عناصر را نشان داده است. کانسار فسفات اسفوردی در استان یزد نیز از دیگر نمونههای مهم است که در آن ارتباط عناصر نادر خاکی با مجموعه کانیشناسی فسفات–آپاتیت و کانیهایی مانند مونازیت و آلانیت گزارش شده است.
از اکتشاف تا زنجیره ارزش
رییس هیاتمدیره ایمپاسکو تاکید کرد: این شواهد بهمعنای اثبات ذخایر عظیم REE در ایران نیست و اعلام چنینادعایی بدون دادههای حفاری، عیارسنجی استاندارد، مدل سهبعدی ذخیره، مطالعات کانیشناسی و آزمونهای فرآوری از نظر علمی قابل دفاع نیست. از این رو نخستین نیاز کشور ایجاد یک برنامه جامع برای تبدیل اطلاعات پراکنده زمینشناسی و ژئوشیمیایی بهمنابع معدنی قابل ارزیابی و سپس ذخایر اقتصادی است.
او گفت: در این مسیر بازیابی عناصر نادر خاکی از معادن موجود، کنسانترهها و باطلههای معدنی نیز میتواند مورد توجه قرار گیرد. ایران از زیرساختهای قابلتوجهی در صنایع فولاد، مس، آلومینیوم، شیشه، سرامیک و صنایع شیمیایی برخوردار است و توسعه فناوری فرآوری و جدایش میتواند زمینه بازیابی این عناصر بهعنوان محصول جانبی را فراهم کند.
شهیدی با اشاره بهسیاستگذاری در ایران گفت: سیاست ایران در حوزه عناصر نادر خاکی باید در سهمرحله دنبال شود؛ در کوتاهمدت توسعه اکتشاف و پژوهش، در میانمدت شناسایی منابع اقتصادی و توسعه فناوری استحصال و جدایش و در بلندمدت ایجاد زنجیره ارزش از اکتشاف تا تولید اکسید، فلز، آلیاژ و درصورت توجیه اقتصادی آهنرباهای دائم.
او تاکید کرد: عناصر نادر خاکی میتوانند تا افق۲۰۴۰ از یک موضوع عمدتا پژوهشی بهیکی از مولفههای سیاست مواد معدنی راهبردی ایران تبدیل شوند مشروط بر اینکه کشور از مرحله شناسایی پتانسیل زمینشناسی عبور کرده و بهسمت ایجاد زنجیره ارزش حرکت کند.
گفتنی است ایران اگرچه تنها یکدرصد از خشکیهای جهان را در اختیار دارد اما سهمی چندبرابری از منابع معدنی استراتژیک را در دل خود جای داده؛ منابعی که میتوانند در صورت حکمرانی صحیح بهپیشران اقتصاد غیرنفتی کشور در دهههای آینده تبدیل شوند اما پرسش کلیدی این است که آیا سیاستگذاری معدنی کشور آمادگی بهرهبرداری از این فرصت را دارد؟
کارشناسان باور دارند که آینده صنعت مواد معدنی ایران بهتوانایی کشور در غلبه بر چالشهای موجود و بهرهگیری هوشمندانه از فرصتها وابسته است. دراین بین برنامهریزی در جهت افزایش فعالیتهای اکتشافی، جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی، توسعه زیرساختها و ارتقای سطح فناوری نقشی تعیینکننده دارد.
چین؛ بازیگر مسلط زنجیره عناصر نادر خاکی
بخش عمده زنجیره تامین عناصر نادر خاکی اما از پالایش تا تولید آهنرباها در اختیار چین قرار دارد. چین سال گذشته در چارچوب توافق با آمریکا اجرای شدیدترین محدودیتهای صادراتی خود بر برخی مواد معدنی حیاتی را برای یک سال متوقف کرد. با نزدیکشدن بهپایان این دوره فعالان بازار نگرانند که تعلیق محدودیتها تمدید نشود و صادرات موادی ازجمله اربیوم دوباره تحت کنترل شدید قرار گیرد. همین نگرانی تقاضا برای خرید و ذخیرهسازی این عنصر را افزایش داده است.
چین بر تولید طیف گستردهای از عناصر و فلزات نادر خاکی تسلط دارد و در سالهای اخیر از محدودیت دسترسی بهاین مواد بهعنوان یک اهرم تجاری و ژئوپلیتیکی استفاده کرده؛ موضوعی که بهویژه آمریکا و ژاپن را تحتتاثیر قرار داده است.
براساس دادههای اخیر فاینشالتایمز، قیمت اربیوم، یکی از عناصر نادر خاکی مورد استفاده در صنایع پیشرفته درپی افزایش نگرانیها از احتمال تشدید دوباره محدودیتهای صادراتی چین بهشدت افزایش یافته است. فعالان بازار و مصرفکنندگان در آستانه پایان مهلت تعلیق بخشی از محدودیتهای صادراتی پکن بهافزایش ذخایر خود روی آوردهاند.
قیمت اربیوم در اروپا تا ۶آگوست نسبتبه ابتدای ژوئن حدود ۵۰درصد و در بازار چین بیش از ۴۰درصد افزایش یافته است. عامل اصلی این رشد نگرانی از پایان آتشبس تجاری یکساله میان آمریکا و چین و احتمال بازگشت محدودیتهای صادراتی در ماه نوامبر عنوان شده است.
اربیوم در کابلهای فیبر نوری و صنعت مخابرات کاربرد گستردهای دارد و توسعه مراکز داده مورد نیاز هوش مصنوعی نیز بهاین زیرساختها وابسته است. صنایع هستهای، پزشکی و سرامیک نیز از دیگر مصرفکنندگان این عنصر هستند اما برخی محدودیتهای صادراتی چین بر مواد معدنی حیاتی که پیشتر اعمال شدند همچنان پابرجا هستند و این وضعیت بهافزایش قیمت و کاهش دسترسی بهموادی منجر شده که برای صنایع مختلف از فناوری گرفته تا صنایع دفاعی اهمیت بالایی دارند اما محدودشدن عرضه عناصر نادر خاکی، آمریکا و دیگر کشورهای غربی را بهسمت توسعه منابع جایگزین و کاهش وابستگی بهچین سوق داده است. این تلاشها علاوه بر استخراج عناصر نادر خاکی، توسعه ظرفیت تولید آهنرباهای قدرتمند مبتنی بر این عناصر را نیز در بر میگیرد.
موسسه رتبهبندی مودیـز نیز هشدار داده که محدودیتهای صادراتی چین ساختار ریسک شرکتهای اروپایی را تغییر داده و صنعت خودرو بیش از سایر بخشها درمعرض این ریسک قرار دارد. تداوم محدودیت عرضه میتواند در نهایت بهتاخیر در تولید یا حتی توقف خطوط تولید برخی شرکتها منجر شود.
منبع: روزنامه جهان صنعت
